33

بخش دوّم

ردّالشمس اوّل

35

ردّالشمس اوّل

حديث هايي كه در آن ها سخن از بازگشت خورشيد در زمان پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به ميان آمده دو دسته اند :

گروه اوّل آن هايي كه به اصل داستان پرداخته اند و در آن ها نامي از حضرت علي  ( عليه السلام ) به ميان نيامده است .

گروه دوّم آن هايي كه به نقل جزئيّات داستان پرداخته اند و در آنها از علّت آن كه تأخير نماز حضرت علي  ( عليه السلام ) از وقت آن بوده ، سخن به ميان آمده است ، هدف ما در اين كتاب آوردن گروه دوّم است كه به تفصيل آن ها را خواهيم آورد .

امّا آوردن برخي از روايت هاي گروه اوّل نيز خالي از لطف نيست ؛ زيرا دلالت بر ثبوت اصل داستان دارد ، ليكن به جهت پرهيز از طولاني شدن به ذكر دو روايت بسنده مي شود :

1 ـ دانشمند سرشناس اهل سنّت سليمان بن احمد طبراني به سند خويش از ابوالزبير مكّي روايت نموده كه اين گونه از صحابي بزرگ رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) جابر بن عبد الله انصاري روايت كرده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به خورشيد فرمان داد تا مدّتي طولاني تر غروب

36

خود را به تأخير اندازد ، او نيز با فاصله وتأخير بيشتري غروب كرد . ^{( 1 )}

عبدالرحمان سيوطي نيز اين حديث را از طبراني روايت نموده وآن را حديثي نيكو دانسته است . ^{( 2 )}

همچنين ابوبكر هيثمي آن را از طبراني نقل كرده است . ^{( 3 )}

2 ـ شاذان فضلي به سند خويش از ابوالزبير مكّي همين حديث را نقل كرده است ، در روايت وي چنين آمده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به خورشيد فرمان داد تا ساعتي غروب خود را به تأخير اندازد ، وخورشيد نيز غروبش را به تأخير انداخت .

حديث او را سيوطي نقل كرده است . ^{( 4 )}

مقريزي نيز حديث را از طريق ابوالزبير از جابر به همين عبارت نقل كرده است . ^{( 5 )}

امّا گروه دوّم از احاديث كه در آن ها سخن از علّت بازگشت خورشيد به ميان آمده ، فراوان است كه آن ها را بر اساس نام راويان به ترتيب حروف الفبا نقل خواهيم كرد :

1 ـ اسماء بنت عميس

بيشترين روايت ها در اين زمينه از اسماء نقل شده است ، حديث او را جمع زيادي از نويسندگان در كتاب هاي خويش آورده اند ، و در

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . المعجم الأوسط ، ج 5 ، ص 32 ـ 33 ، ح 4051 .

2 . الخصائص الكبري ، ج 2 ، ص 137 .

3 . مجمع الزوائد ، ج 8 ، ص 296 .

4 . اللآلي المصنوعة ، ج 1 ، ص 341 .

5 . امتاع الاسماع ، ج 5 ، ص 30 .

37

مجموع پنج تن از تابعين  ^{( 1 )} آن را از وي روايت كرده اند .

اوّلين فردي كه آن را از وي نقل كرده ، نواده وي اُمّ جعفر دختر محمّد بن جعفر طيّار بن ابي طالب است ، روايت او را گروهي از نويسندگان نقل كرده اند ، كه به نقل برخي از آنها مي پردازيم :

دانشمند بزرگ شيعه عبدالرحمان بن احمد بن خزاعي به سند خويش از ابراهيم بن حيّان ، واو از اُمّ جعفر چنين روايت كرده است : از اسماء دختر عميس شنيدم كه چنين مي گفت :

من با پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) در جنگ ها شركت مي كردم . اُمّ جعفر مي گويد : از وي پرسيدم : چه كاري را انجام مي دادي ؟ پاسخ داد : به افراد تشنه آب مي دادم ، مجروحان را مداوا مي كردم . آنگاه ادامه داد :

روزي پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز عصر را به جماعت خواند ، در حال سلام دادن بود كه حالت دريافت وحي به حضرت دست داد ، به علي ( عليه السلام ) خبر داد در حالي كه وي نماز عصر را نخوانده بود ، او نزد حضرت آمد وتا غروب اين وضعيت ادامه يافت ، پس از آنكه حضرت به حال طبيعي بازگشت از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نمازت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه ، دوست نداشتم شما را روي خاك بگذارم . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) گفت : خدايا ، خورشيد را براي علي برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد پس از غروب بازگشت ، و علي ( عليه السلام ) نمازش را خواند . ^{( 2 )}

دانشمند ديگري كه اين حديث را نقل كرده سليمان بن احمد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . تابعين به كساني گفته مي شود كه پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) را نديده اند ولي صحابه را درك كرده اند .

2 . الأربعين عن الأربعين ، ص 40 ( صلي الله عليه وآله وسلم ) 4 ، ح 5 .

38

طبراني اصفهاني است  ^{( 1 )} ، او به سند خويش از عون بن محمّد بن جعفر بن ابي طالب روايت نموده كه از مادرش اُمّ جعفر چنين نقل كرده است : از اسماء دختر عميس شنيدم كه مي گفت :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز ظهر را در سرزمين صهباء  ^{( 2 )} خواند ، پس از نماز سرِ خويش را بر دامن علي ( عليه السلام ) نهاده به خواب رفت ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش حركت نكرد و به همان حالت ماند تا پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) راحت باشد وبيدار نشود ، تا اين كه خورشيد غروب كرد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه چنين ديد اين گونه دست به دعا برداشت : خدايا ، بنده تو علي خود را به خاطر پيامبرت در اين وضعيت نگه داشته است ، خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد بار ديگر تابشش را براي علي ( عليه السلام ) آغاز كرد ، تا اين كه نورش بر كوه ها وزمين افتاده وآنها را روشن ساخت ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش برخاست ، وضو گرفته ونماز عصر را خواند ، با پايان يافتن نماز علي ( عليه السلام ) خورشيد بار ديگر غروب كرد . همه اين اتفاقات در سرزمين صهباء روي داد . ^{( 3 )}

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . وي در طبريه شام زاده شد ، و در شام ، عراق ، حجاز ، يمن ، ومصر دانش آموخت ، و در اصفهان اقامت گزيد و در همانجا از دنيا رفت . ( معجم المؤلّفين ، ج 4 ، ص 253 ) .

2 . صهباء در مسير بين مدينه وخيبر واقع شده است ، آنگونه كه ابن اسحاق وديگر مورّخان نوشته اند : هنگامي كه رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به سمت خيبر مي رفت ، ابتدا از سرزمين « عصر » عبور كرد و در آنجا مسجدي براي حضرت ساخته شد ، آنگاه وارد سرزمين صهباء شد ، وسپس به منطقه رجيع رسيد ، آنجا را اردوگاه خويش قرار داد واز آنجا سپاه را براي جنگ مي فرستاد . ( معجم البلدان ، ج 3 ، ص 29 « رجيع » ؛ وج 4 ، ص 128 « عصر » ) .

3 . المعجم الكبير ، ج 24 ، ص 144 ـ 145 ، ح382 .

39

سيوطي  ^{( 1 )} و هيثمي  ^{( 2 )} نيز اين حديث را از طبراني نقل كرده اند .

ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامه طحاوي مصري ، از دانشمندان سرشناس اهل سنت نيز اين حديث را به سند خويش از عون بن محمّد ، از اُمّ جعفر ، از اسماء روايت كرده است ، در روايت وي اين گونه آمده است :

پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز ظهر را در سرزمين صهباء اقامه نمود ، پس از نماز ، علي ( عليه السلام ) را خواسته و براي انجام مأموريتي به جايي فرستاد ، زماني كه علي ( عليه السلام ) برگشت پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز عصر را خوانده بود ، حضرت سر بر دامنِ علي ( عليه السلام ) گذاشت و به خواب رفت ، علي ( عليه السلام ) نيز بدون حركت و آرام ماند تا حضرت بيدار نشود ، اين وضيعت ادامه يافت تا اين كه خورشيد غروب كرد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از خواب بيدار شد ، وقتي وضع را آن گونه مشاهده فرمود دست به دعا برداشته چنين گفت : خدايا ، بنده تو علي خود را به خاطر پيامبرت اينگونه نگه داشته است ، روشنايي خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد ديگر بار تابش خويش را آغاز كرد ، زمين وكوه ها را روشن ساخت ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش برخاسته وضو گرفت ونماز عصر را به جاي آورد ، پس از پايان يافتن نمازِ علي ( عليه السلام ) ، خورشيد بار ديگر غروب كرد ، اين حادثه در سرزمين صهباء و در غزوه خيبر اتّفاق افتاد . ^{( 3 )}

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . الخصائص الكبري ، ج 2 ، ص 137 .

2 . مجمع الزوائد ، ج 8 ، ص 297 .

3 . شرح مشكل الآثار ، ج 2 ، ص 7 ، ح 1208 ، وج 4 ، ص 268 ، ح 3851 .

40

وي حديث را با سند ديگري نيز آورده است كه در جاي خود خواهد آمد .

قاضي عياض پس از نقل هر دو حديث از طحاوي چنين گفته است :

اين دو حديث به اثبات رسيده ، وراويان آن افراد مورد اعتمادي مي باشند ، طحاوي گفته : احمد بن صالح مي گويد : كسي كه اهل دانش باشد سزاوار است حديث اسماء را حفظ نمايد ؛ زيرا اين حديث از نشانه هاي نبوّت است . ^{( 1 )}

سمهودي ديگر عالم بزرگ اهل سنت اين حديث را از طحاوي نقل كرده سپس چنين نوشته است : نجد مي گويد : اين مكان به نام مسجد شمس ناميده شود مناسبت بيشتري دارد تا اين كه مكان ديگري به اين نام باشد . ^{( 2 )}

همچنين خطيب خوارزمي  ^{( 3 )} ، محمّد بن احمد قرطبي  ^{( 4 )} و سيّد عبدالرحيم عبّاسي  ^{( 5 )} آن را از طحاوي نقل كرده اند .

يكي ديگر از دانشمندان بزرگ اهل سنّت كه اين حديث را از عون بن محمّد روايت نموده ، ابوالقاسم حسكاني نيشابوري است ، وي اين حديث را با سندهاي متعدّد از عون بن محمّد روايت كرده است ،

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . الشفا ، ج 1 ، ص 284 ، فصل انشقاق القمر وحبس الشمس .

2 . وفاء الوفاء ، ج 3 ، ص 822 ـ 823 ، در توضيح ومعرّفي مسجد فضيخ .

3 . المناقب ، ص 306 ـ 307 ، ح 302 .

4 . تفسير قرطبي ، ج 15 ، ص 197 ـ 198 ، در تفسير سوره ص .

5 . مرحوم علاّمه اميني در الغدير ، ج 3 ، ص 134 اين مطلب را از كتاب وي ـ معاهد التنصيص ـ نقل كرده است .

41

بيشتر متن ها شبيه يكديگر است ، در يكي از اين روايت ها كه متن آن اندكي با ديگر متن ها تفاوت دارد ، چنين آمده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز ظهر را در صهباء كه در سرزمين خيبر واقع شده بجا آورد ، پس از اقامه نماز علي ( عليه السلام ) را خواسته براي انجام كاري فرستاد ، وي پس از انجام مأموريت ، هنگامي خدمت رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) رسيد كه حضرت نماز عصر را خوانده بود ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سر بر دامن علي ( عليه السلام ) نهاد ، علي ( عليه السلام ) بدون حركت وآرام ماند تا حضرت استراحت نمايد ، اين وضعيّت تا غروب خورشيد ادامه يافت ، در اين زمان حضرت بيدار شده به علي ( عليه السلام ) فرمود : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه ، نخوانده ام . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) اين گونه دعا نمود : خدايا ، بنده تو علي در راه فرمانبرداري از تو وپيامبرت ، خود را نگه داشته است ، نور خورشيد را برايش برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد بار ديگر طلوع كرد تا اينكه روشنائيش بر كوه ها تابيد ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش برخاست ، وضو گرفته ونماز عصر را بجاي آورد ، آنگاه خورشيد بار ديگر غروب كرد .

او اين حديث را در كتاب « تصحيح ردّالشمس » روايت نموده ، كه متأسّفانه اصل آن مفقود است ، ولي دو نويسنده ديگر احمد بن عبدالحليم معروف به ابن تيميه  ^{( 1 )} وابن كثير دمشقي  ^{( 2 )} آن را از كتاب وي نقل كرده اند .

يكي ديگر از دانشمندان اهل سنّت كه اين حديث را از طريق

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . منهاج السنّة ، ج 8 ، ص 173 و174 .

2 . البداية والنهاية ، ج 6 ، ص 80 .

42

عون بن محمّد روايت نموده ، شاذان فضلي است ، وي به سند خويش از عون ، و او از مادرش اُمّ جعفر روايت نموده كه از اسماء دختر عميس اين گونه روايت كرده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز ظهر را در سرزمين صهباء اقامه نمود ، پس از نماز علي ( عليه السلام ) را خواسته براي انجام كاري به جايي فرستاد ، علي ( عليه السلام ) پس از انجام مأموريت نزد پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) آمد در حالي كه حضرت نماز عصر را خوانده بود ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سر بر دامنِ علي ( عليه السلام ) گذاشت و خوابيد ، علي ( عليه السلام ) در همان حالت باقي ماند تا اينكه خورشيد غروب كرد ، پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه چنين ديد اين گونه دعا كرد : خدايا ، بنده تو علي خود را به خاطر پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) اينگونه نگه داشته است ، روشنايي خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : ديگر بار خورشيد [ از مغرب ] طلوع كرد تا اين كه نورش بر كوه ها و زمين تابيد ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش برخاست ، وضو گرفته ونماز عصر را بجاي آورد ، آنگاه خورشيد غروب كرد . اين حادثه در سرزمين صهباء و در جنگ خيبر روي داد .

اين حديث را شاذان فضلي در كتابي كه در باره حديث ردّالشمس نوشته آورده است ، متأسّفانه اصل كتاب مفقود است ، ولي اين كتاب در دسترس تعدادي از نويسندگان در قرن هاي گذشته بوده وآنها حديث را از آن نقل كرده اند ، از جمله جلال الدين سيوطي  ^{( 1 )} و ابراهيم بن محمّد حسيني  ^{( 2 )} آن را در كتاب هاي خويش آورده اند .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . اللآلي المصنوعة ، ج 1 ، ص 338 .

2 . البيان والتعريف ، ج 1 ، ص 144 .

43

سيوطي دو سند ديگر از سندهاي شاذان فضلي را نيز نقل كرده كه هر دو به عون بن محمّد مي رسد ، پس از نقل يكي از اين سندها از احمد بن صالح چنين نقل كرده است : اين كار به درخواست ودعاي پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) انجام شده ، پس نبايد آن را امري بزرگ وناشدني شمرد . ^{( 1 )}

در حديثي ديگر كه شاذان فضلي به سند خويش از طريق ام جعفر از اسماء روايت كرده ، چنين آمده است :

پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) در اين مكان حضور داشت ، علي ( عليه السلام ) نيز به همراه وي بود ، ناگهان حالت اغماء به رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دست داد ، سرش را بر دامان علي ( عليه السلام ) گذاشت ، اين حالت ادامه يافت تا اين كه خورشيد غروب كرد ، زماني كه حضرت به حال عادي برگشت سر از دامان علي ( عليه السلام ) برداشت ونشست ، آنگاه رو به علي ( عليه السلام ) نموده فرمود : آيا نمازت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دست به دعا برداشته چنين گفت : خدايا ، علي در حال فرمانبرداري از تو وپيامبر بوده ، خورشيد را براي او برگردان .

ناگهان خورشيد از پشت اين كوه آشكار شد ، آنگونه كه از پشت ابر بيرون آيد ، علي ( عليه السلام ) از جا برخاسته نمازش را خواند ، با پايان يافتن نماز علي ( عليه السلام ) خورشيد به مكان اوّل خويش بازگشت .

اين حديث را سيوطي از كتاب شاذان فضلي نقل كرده است . ^{( 2 )}

عالم ديگري كه اين حديث را نقل كرده محمّد بن سليمان كوفي

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . اللآلي المصنوعة ، ج 1 ، ص 339 .

2 . اللآلي المصنوعة ، ج 1 ، ص 340 .

44

است ، وي به سند خويش از اُمّ جعفر روايت نموده كه از اسماء اينگونه شنيده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز ظهر را در سرزمين صهباء اقامه فرمود ، آنگاه علي ( عليه السلام ) را براي انجام كاري فرستاد ، هنگامي كه علي ( عليه السلام ) بازگشت رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه نماز عصر را خوانده بود سر بر دامن وي نهاده به خواب رفت ، او نيز بدون حركت ماند ، اين وضعيت تا غروب خورشيد ادامه يافت ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دست به دعا برداشته چنين گفت : خدايا ، بنده تو علي به خاطر پيامبرت اينگونه خود را نگهداشته است ، روشنايي خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : بار ديگر خورشيد آشكار شد ونورش بر كوه ها وزمين تابيد ، علي ( عليه السلام ) از جاي برخاسته وضو گرفت ونماز عصرش را خواند ، آنگاه خورشيد بار ديگر غروب كرد ، اين حادثه در سرزمين صهباء و در غزوه خيبر اتّفاق افتاد . ^{( 1 )}

عالم بزرگ شيعه محمّد بن علي بن حسين معروف به شيخ صدوق به سند خويش از عمارة بن مهاجر ، و او از اُمّ جعفر واُمّ محمّد دختران محمّد بن جعفر بن ابي طالب روايت نموده ، كه چنين گفته اند :

به همراه مادر بزرگمان اسماء دختر عميس وعمويمان عبدالله بن جعفر به صهباء رفتيم ، وقتي به آنجا رسيديم اسماء اينگونه برايمان سخن گفت :

روزي به همراه پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) در اين مكان حضور داشتيم ،

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . مناقب اميرالمؤمنين  ( عليه السلام ) ، ج 2 ، ص 402 ـ 403 ، ح 1035 .

45

حضرت نماز ظهر را اقامه نمود ، پس از نماز علي  ( عليه السلام ) را خواسته براي انجام كاري فرستاد ، وقت نماز عصر رسيد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز عصر را اقامه نمود ، پس از نماز عصر ، علي  ( عليه السلام ) بازگشت و در كنار رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نشست ، در اين حال وحي بر پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نازل شد ، حضرت سر بر دامن علي ( عليه السلام ) گذاشت ، اين وضعيّت تا غروب خورشيد ادامه يافت ، خورشيد كاملاً از ديده ها پنهان شده بود ، شعاع آن از زمين حتّي بلنداي كوه ها جمع شده بود ، در اين زمان وحي به پايان رسيد ، رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه به حال عادي بازگشته بود سرش را از دامن علي ( عليه السلام ) برداشت ونشست ، آنگاه رو به علي ( عليه السلام ) نموده فرمود : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه اي پيامبر خدا ، به من گفته شده بود كه شما هنوز نماز عصر را نخوانده اي ، زماني كه به حضورتان آمدم سر بر دامنم گذاشتيد ، من هم نتوانستم شما را حركت بدهم .

زماني كه پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) اينگونه ديد دست به دعا برداشته وچنين گفت : خدايا ، اين علي بنده توست كه خود را به خاطر پيامبرت اينگونه نگه داشته است ، نور خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : بار ديگر آفتاب طلوع كرد وزمين وكوه ها را روشن ساخت ، علي ( عليه السلام ) از جاي برخاسته وضو گرفته ونمازش را خواند ، آنگاه خورشيد بار ديگر غروب كرد  ^{( 1 )} .

همچنين وي اين حديث را با ذكر مقدّمه اي در كتاب شريف « من لايحضره الفقيه » ^{( 2 )} روايت نموده ، كه در بخش روايت هاي مرسل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . علل الشرائع ، ص 351 ـ 352 ، با 61 ، ح 3 .

2 . من لايحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 203 ، ح 610 .

46

و سخن بزرگان پيرامون حديث ردّالشمس خواهد آمد .

دومين نفري كه حديث را از اسماء روايت نموده حسن فرزند امام حسن مجتبي  ( عليه السلام ) است ، ابوالقاسم حسكاني به سند خويش از عمرو بن ثابت اينگونه روايت كرده است :

از عبدالله فرزند حسن ـ نواده امام مجتبي  ( عليه السلام )  ـ پرسيدم : آيا حديث ردّالشمس براي حضرت علي  ( عليه السلام ) ، نزد شما امري مسلّم وپذيرفته شده است ؟ وي پاسخ داد : خداوند در كتاب خويش  ^{( 1 )} درباره علي ( عليه السلام ) بزرگتر وبرتر از ردّالشمس نازل نكرده است .

گفتم : درست گفتي جانم به قربانت ، دوست دارم آن را از زبان شما بشنوم .

عبدالله گفت : از پدرم حسن ( عليه السلام ) شنيدم كه مي گفت : از اسماء دختر عميس شنيدم كه گفت : روزي علي ( عليه السلام ) نزد رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) رفت تا نماز عصر را با پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) بخواند ، امّا زماني رسيد كه نماز پايان يافته و حضرت در حال دريافت وحي بود ، علي ( عليه السلام ) وي را به سينه گرفته و خود را تكيه گاه پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) ساخت ، اين وضعيت تا پايان دريافت وحي ادامه يافت ، وقتي حضرت به حال عادي برگشت از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : وقتي آمدم شما در حال دريافت وحي بوديد ، شما را تا همين الآن روي سينه نگه داشته بودم .

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه ديد خورشيد غروب كرده است ، رو به قبله

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . مراد كتاب تكوين است .

47

نموده چنين گفت : خدايا ، علي در حال فرمانبرداري از تو بوده است ، خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد در حالي كه صدايي شبيه صداي حركت سنگ آسياب از آن به گوش مي رسيد شروع كرد به بازگشتن و بالا آمدن ، تا اينكه در جايگاهي كه وقت نماز عصر است قرار گرفت ، علي ( عليه السلام ) از جا برخاسته نماز عصر را بجا آورد ، آنگاه بار ديگر خورشيد غروب كرد در حالي كه از آن صدايي شبيه صداي حركت سنگ آسياب به گوش مي رسيد ، همين كه خورشيد غروب كرد تاريكي همه جا را فرا گرفت و ستارگان آشكار شدند .

اين حديث را ابن تيميه  ^{( 1 )} و ابن كثير  ^{( 2 )} از كتاب حسكاني نقل كرده اند .

سوّمين نفري كه حديث را از اسماء روايت كرده است اُم حسن دختر حضرت علي  ( عليه السلام ) است ، شاذان فضلي به سند خويش از فاطمه دختر حضرت علي  ( عليه السلام ) روايت نموده كه وي از اُم حسن شنيده كه اينگونه از اسماء دختر عميس نقل كرده است :

در جنگ خيبر پس از پايان يافتن جنگ ، علي ( عليه السلام ) مشغول تقسيم غنيمت هاي جنگي بود ، اين كار تا غروب خورشيد ادامه يافت ، پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از حضرت علي  ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دعا كرد و خورشيد بالا آمد ، نور خورشيد تا ميانه مسجد را روشن ساخت ، علي ( عليه السلام ) نماز عصر را خواند ،

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . منهاج السنّة ، ج 8 ، ص 188 ـ 189 .

2 . البداية والنهاية ، ج 6 ، ص 83 .

48

آنگاه بار ديگر خورشيد غروب كرد ، در حالي كه صدايي مانند صداي برش چوب به وسيله ارّه به گوش مي رسيد .

اين حديث را سيوطي از كتاب شاذان فضلي نقل كرده است . ^{( 1 )}

همچنين ابوالقاسم حسكاني اين حديث را در كتاب تصحيح ردّالشمس به سند خويش از اُمّ حسن روايت كرده است ، در نقل وي چنين آمده است :

در روز نبرد خيبر تقسيم غنيمت هاي جنگي به قدري علي ( عليه السلام ) را سرگرم ساخت كه آفتاب غروب كرد ، يا در آستانه غروب قرار گرفت ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نمازت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه . رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دعا كرد ، خورشيد بار ديگر اوج گرفته به ميانه آسمان آمد ، علي ( عليه السلام ) نمازش را خواند ، آنگاه بار ديگر خورشيد غروب كرد .

اسماء مي گويد : از خورشيد صدايي همچون صداي كشيدن ارّه بر آهن به گوش مي رسيد .

اين حديث را ابن تيميه  ^{( 2 )} وابن كثير  ^{( 3 )} از كتاب حسكاني نقل كرده اند .

عالم ديگري كه حديث را از طريق اُمّ حسن روايت كرده گنجي شافعي است ، در روايت وي اينگونه آمده است :

رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) علي ( عليه السلام ) را مأمور تقسيم غنيمت هاي جنگي نبرد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . اللآلي المصنوعة ، ج 1 ، ص 340 .

2 . منهاج السنّة ، ج 8 ، ص 184 .

3 . البداية والنهاية ، ج 6 ، ص 82 .

49

خيبر نمود ، علي ( عليه السلام ) سرگرم انجام مأموريت خويش بود تا اينكه خورشيد در حالت غروب قرار گرفت ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه اي رسول خدا ، انجام مأموريتي كه به من سپرده بودي مرا مشغول ساخته بود . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از خدا خواست خورشيد را برگرداند تا علي ( عليه السلام ) نمازش را بخواند . ناگهان خورشيد در حالي كه از آن صدايي همچون صداي كشيدن ارّه بر چوب به گوش مي رسيد شروع به بازگشت كرد ، به قدري بالا آمد تا اينكه به ميانه نمازخانه خيبر رسيد ، علي ( عليه السلام ) از جاي خويش برخاسته نمازش را خواند ، با پايان يافتن نماز علي  ( عليه السلام ) بار ديگر خورشيد غروب كرد .

گنجي پس از نقل حديث چنين مي نويسد : اين حديث را ابوالوقت در جزء اوّل احاديث امير ابواحمد آورده است . ^{( 1 )}

چهارمين نفري كه حديث را از اسماء روايت كرده فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) است ، حديث او را جمعي از دانشمندان ونويسندگان در كتاب هاي خويش آورده اند ، از جمله آنها ابوبكر وعثمان فرزندان
ابوشيبه مي باشند ، اين دو كه از سرشناس ترين دانشمندان اهل سنّت هستند به سند خويش از فاطمه روايت كرده اند كه اينگونه از اسماء نقل كرده است :

رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سر بر دامن علي ( عليه السلام ) نهاده و در حال دريافت وحي بود ، علي ( عليه السلام ) در وضعيتي قرار داشت كه نمي توانست نمازش را بخواند ، اين حالت به قدري ادامه يافت تا آنكه خورشيد غروب كرد ،

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . كفاية الطالب ، ص 385 ، باب 100 .

50

نماز عصر علي ( عليه السلام ) قضا شد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) كه چنين ديد اينگونه دعا كرد : خدايا ، علي ( عليه السلام ) در راه فرمانبرداري از تو وپيامبرت بوده ، خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : خودم ديدم كه آفتاب غروب كرده بود ، وديدم كه پس از غروب بار ديگر طلوع كرد .

اين حديث را بسياري از نويسندگان از پسران ابوشيبه روايت كرده اند ، از جمله ابوالقاسم طبراني آن را به سند خويش از هر دو روايت كرده است  ^{( 1 )} ، خطيب تبريزي نيز آن را از طبراني نقل كرده است . ^{( 2 )}

ابن مغازلي آن را از عثمان بن ابي شيبه نقل كرده است  ^{( 3 )} ، و سيّد رضي الدين ابن طاووس  ^{( 4 )} وابن بطريق  ^{( 5 )} آن را از ابن مغازلي نقل كرده اند .

ابن ابي عاصم نيز آن را به طور خلاصه از ابوبكر بن ابي شيبه نقل كرده است . ^{( 6 )}

ابوالقاسم بغوي يكي ديگر از بزرگان اهل سنّت نيز اين حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده است ، نقل وي شبيه روايت گذشته است .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . المعجم الكبير ، ج 24 ، ص 147 ـ 152 ، ح 390 .

2 . الاكمال ، ص 149 ، شرح حال اسماء بنت عميس .

3 . مناقب اهل بيت ، ص 167 ـ 168 ، ح 143 .

4 . الطرائف ، ص 84 ، ح 117 .

5 . العمدة ، ص 374 ـ 375 ، ح 736 .

6 . السنّة ، ج 2 ، ص 887 ، ح 1358 .

51

روايت او را سبط ابن جوزي نقل كرده است . ^{( 1 )}

عقيلي نيز اين حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده است . ^{( 2 )}

ذهبي نيز آن را از عقيلي نقل كرده  ^{( 3 )} ، وابن عساكر به روايت عقيلي اشاره نموده است . ^{( 4 )}

عاصمي نيز به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) همين حديث را نقل كرده است ، عبارت وي نيز شبيه عبارت ابوبكر وعثمان فرزندان ابي شيبه است . ^{( 5 )}

ابن خزيمه نيز اين حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده است .

حديث وي را عاصمي  ^{( 6 )} وذهبي  ^{( 7 )} نقل كرده اند .

ابوالقاسم حسكاني به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت نموده كه اينگونه از اسماء نقل كرده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز عصر را به پايان بردند ، ناگهان جبرئيل بر حضرت نازل شد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سر ـ يا گونه ـ خويش را بر دامان علي ( عليه السلام ) گذاشت ، علي ( عليه السلام ) نماز عصر را نخوانده بود ، اين وضع تا غروب خورشيد ادامه يافت . . . .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . تذكرة الخواص ، ج 1 ، ص 334 ، باب دوّم .

2 . الضعفاء الكبير ، ج 3 ، ص 327 ـ 328 ، شرح حال عمّار بن مطر رهاوي .

3 . ميزان الاعتدال ، ج 3 ، ص 170 .

4 . تاريخ مدينه دمشق ، ج 42 ، ص 313 ـ 314 ، شرح حال حضرت علي  ( عليه السلام ) .

5 . زين الفتي ، ج 2 ، ص 50 ، ح 331 .

6 . همان ، ج 2 ، ص 53 ـ 54 ، ح 332 .

7 . تلخيص كتاب الموضوعات ، ص 118 .

52

اين حديث را ابن تيميه از كتابِ حسكاني نقل كرده است  ^{( 1 )} و ادامه حديث را نياورده است ، ولي مي توان آن را از روايت هاي ديگر به خوبي فهميد .

همچنين شاذان فضلي به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) ، و او از اسماء اينگونه روايت كرده است :

هر گاه بر پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) وحي نازل مي شد حالتي شبيه اغماء به حضرت دست مي داد ، يك روز در حالي كه سرش در دامان علي ( عليه السلام ) بود حالت دريافت وحي به وي دست داد ، واين حالت تا غروب خورشيد ادامه يافت ، با پايان يافتن اين حالت پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سرش را بلند نموده و از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه اي رسول خدا . حضرت دعا كرد ، و به دعاي وي خورشيد بازگشت تا اينكه علي ( عليه السلام ) نماز عصرش را خواند .

اسماء مي گويد : خورشيد را پس از غروب مشاهده كردم كه بار ديگر بالا آمد تا علي ( عليه السلام ) نماز عصرش را خواند .

اين حديث را سيوطي از كتاب شاذان فضلي نقل كرده است . ^{( 2 )}

طبراني نيز همين حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده است  ^{( 3 )} ، وعبارت وي مانند عبارت شاذان فضلي است .

خطيب تبريزي ^{( 4 )} وهيثمي ^{( 5 )} حديث را از طبراني نقل كرده اند .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . منهاج السنّة ، ج 8 ، ص 174 .

2 . اللآلي المصنوعه ، ج 1 ، ص 339 ـ 340 .

3 . المعجم الكبير ، ج 24 ، ص 152 ، ح 391 .

4 . الاكمال ، ص 149 .

5 . مجمع الزوائد ، ج 8 ، ص 297 .

53

همچنين محمّد بن سليمان كوفي به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) حديث را نقل كرده است  ^{( 1 )} ، وعبارت وي نيز شبيه عبارت شاذان فضلي است .

در حديث ديگري كه شاذان فضلي از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده چنين آمده است :

علي ( عليه السلام ) به همراه رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) مشغول تقسيم غنائم جنگ خيبر شد ، اين كار تا غروب ادامه يافت ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نماز عصر را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه اي رسول خدا . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) وضو گرفته و در مسجد نشست ، دو يا سه كلمه مانند سخن مردم حبشه بر زبان حضرت جاري شد ، خورشيد به وضعيت عصر بازگشت ، علي ( عليه السلام ) از جاي برخاسته وضو ساخت ونماز عصر را خواند ، آنگاه پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سخناني همچون سخنان اوّل فرمود ، خورشيد بار ديگر به سمت مغرب رفت .

اسماء مي گويد : صدايي مانند صداي كشيدن ارّه بر چوب به گوشم رسيد ، ستارگان نيز آشكار شدند .

اين حديث را سيوطي از كتاب شاذان فضلي نقل كرده است . ^{( 2 )}

همچنين عالم بزرگ شيعه شيخ صدوق حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) روايت كرده است  ^{( 3 )} ، روايت وي را در بخش پاياني خواهيم آورد .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . مناقب اميرالمؤمنين ، ج 2 ، ص 403 ـ 407 ، ح 1036 .

2 . اللآلي المصنوعه ، ج 1 ، ص 339 .

3 . من لايحضره الفقيه ، ج 4 ، ص 438 ـ 439 .

54

ابوجعفر طحاوي نيز به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين  ( عليه السلام ) حديث را روايت كرده است ، در نقل وي اينگونه آمده است :

بر پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) وحي نازل مي شد وسر وي در دامن علي  ( عليه السلام ) بود ، اين وضعيت تا غروب خورشيد ادامه يافت در حالي كه علي ( عليه السلام ) نماز عصر را نخوانده بود ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از علي ( عليه السلام ) پرسيد : آيا نمازت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) گفت : خدايا ، علي در حال فرمانبرداري از تو وپيامبرت بوده ، خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : خورشيد را ديدم كه غروب كرد ، و ديدم كه پس از غروب بار ديگر طلوع كرد . ^{( 1 )}

خطيب خوارزمي نيز حديث را به سند خويش از طحاوي نقل كرده است . ^{( 2 )}

ابن عساكر اين حديث را با دو سند از فاطمه دختر امام حسين ( عليه السلام ) روايت كرده است ، عبارت وي همانند عبارت طحاوي است . ^{( 3 )}

همچنين ابن منده حديث را به سند خويش از فاطمه دختر امام حسين ( عليه السلام ) روايت كرده است ، عبارت وي نيز مانند عبارت طحاوي است .

روايت او را ابن جوزي ^{( 4 )} ، ابن عساكر  ^{( 5 )} ، جوزقاني  ^{( 6 )} وسيوطي  ^{( 7 )}

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . شرح مشكل الآثار ، ج 3 ، ص 92 ، ح 1067 .

2 . المناقب ، ص 306 ، ح 301 .

3 . تاريخ مدينه دمشق ، ج 42 ، ص 313 ـ 314 .

4 . الموضوعات ، ج 1 ، ص 355 ، ح 11 .

5 . تاريخ مدينه دمشق ، ج 42 ، ص 313 ـ 314 .

6 . الأباطيل والمناكير والصحاح والمشاهير ، ص 98 ، ح 54 .

7 . الخصائص الكبري ، ج 2 ، ص 137 .

55

نقل كرده اند .

پنجمين نفري كه حديث را از اسماء روايت نموده فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) است ، جمعي از نويسندگان حديث وي را در كتاب هاي خويش آورده اند ، از جمله آنها ابوحاتم رازي است ، او به سند خويش از عروة بن عبدالله بن قشير چنين نقل كرده است :

به حضور فاطمه دختر علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) رسيدم ، در حالي كه به منتهاي سنّ كهنسالي وپيري رسيده بود ، ديدم گردن بندي در گردن و دو دستبند بزرگ بر دست دارد ، از اينكه در چنين سن وسالي اينگونه زيور آلاتي بر تن داشت تعجّب نموده پرسيدم : اينها چيست كه پوشيده اي ؟

پاسخ داد : براي زن شايسته نيست خود را شبيه مردان سازد .

آنگاه ادامه داد : از اسماء دخت عميس شنيدم كه مي گفت : علي ابن ابي طالب ( عليه السلام ) نزد پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) رفت در حالي كه حضرت در حال دريافت وحي بود ، حضرت علي ( عليه السلام ) پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) را با پيراهن خويش پوشاند ، تا اينكه شعاع نور خورشيد جمع شد ـ يعني خورشيد غروب كرد ، يا نزديك بود غروب نمايد ـ در اين زمان وحي به پايان رسيد ، حضرت رو به علي ( عليه السلام ) نموده پرسيد : يا علي ، آيا نمازت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه .

پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) دست به دعا برداشته چنين گفت : خدايا ، خورشيد را براي علي برگردان .

56

اسماء مي گويد : خورشيد از مغرب به سمتِ بالا بازگشت تا آن كه نورش نيمي از مسجد را روشن ساخت .

اين حديث را عبدالكريم رافعي قزويني به سند خويش از ابوحاتم رازي نقل كرده است . ^{( 1 )}

دانشمند بزرگ شيعه شيخ مفيد نيز اين حديث را به سند خويش از عروة ابن عبدالله بن قشير روايت نموده ، وعبارت وي همانند عبارت ابوحاتم رازي است . ^{( 2 )}

حاكم نيشابوري نيز حديث را از طريق عروة بن عبدالله بن قشير روايت كرده است ، عبارت وي نيز شبيه عبارت ابوحاتم رازي است ، وي حديث را در كتابش تاريخ نيشابور آورده است ، اين كتاب جزء كتاب هايي است كه اصل آن موجود نيست ، ولي در دسترس بسياري از نويسندگان قرن هاي گذشته بوده ومطالب فراواني از آن نقل كرده اند ، از جمله كساني كه حديث فوق را از حاكم نقل كرده اند عبارتند از : ابواسحاق ثعلبي  ^{( 3 )} ، گنجي شافعي  ^{( 4 )} ، وي تصريح كرده كه حديث را از كتاب تاريخ نيشابور نقل كرده است .

همچنين محبّ طبري  ^{( 5 )} ، ابوالخير طالقاني  ^{( 6 )} ، وعيني  ^{( 7 )} آن را از

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . التدوين في تاريخ قزوين ، ج 2 ، ص 236 ـ 237 ، شرح حال احمد ابن محمّد بن زيد طوسي .

2 . امالي مفيد ، مجلس 11 ، ح 3 .

3 . قصص الانبياء ، ص 220 ، شرح حال حضرت موسي ( عليه السلام ) .

4 . كفاية الطالب ، ص 384 ، باب 100 .

5 . الرياض النضرة ، ج 2 ، ص 237 . ج

6 . اربعين منتقي ، ص 112 ، ح 25 ، باب 18 .

7 . عمدة القاري ، ج 15 ، ص 43 .

57

حاكم نيشابوري روايت كرده اند .

حاكم حسكاني نيشابوري نيز حديث را با دو سند از عروة بن عبدالله بن قشير روايت كرده ، وعبارت وي نيز مانند عبارت ابوحاتم رازي است .

ابن تيميه  ^{( 1 )} وابن كثير  ^{( 2 )} حديث را از كتاب حسكاني نقل كرده اند .

ابوالحسن ماوردي عالم سرشناس اهل سنّت حديث را بدون سند از اسماء روايت كرده ، عبارت وي نيز همانند عبارت ابو حاتم رازي است . ^{( 3 )}

شهاب الدين احمد بن جلال الدين حسيني شافعي ايجي نيز آن را بدون سند از عروة بن عبدالله بن قشير روايت كرده است . ^{( 4 )}

مورّخ بزرگ اهل شام ابن عساكر دمشقي به سند خويش از عروة بن عبدالله بن قشير حديث را روايت كرده است ، عبارت وي شبيه عبارت ابوحاتم رازي است ، تفاوت اندكي در نقل او ديده مي شود ، بنا به اين نقل در آخر روايت چنين آمده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) پس از عادي شدن حالش سرش را از دامن علي ( عليه السلام ) برداشته واز وي پرسيد : آيا نماز عصرت را خوانده اي ؟ علي ( عليه السلام ) پاسخ داد : نه . پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) گفت : خدايا خورشيد را براي علي برگردان .

اسماء مي گويد : به خدا سوگند به خورشيد نگاه كردم ، ديدم سفيد

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . منهاج السنّه ، ج 8 ، ص 66 ، و182 ـ 183 .

2 . البدايه والنهايه ، ج 6 ، ص 80 و81 .

3 . اعلام النبوّة ، ص 102 ـ 103 ، باب 11 .

4 . توضيح الدلائل ، ص 232 .

58

و درخشان بر اين كوه مي تابد ، وديدم كه تا وسط مسجد بالا آمده بود ، اين حالت ادامه يافت تا علي ( عليه السلام ) نمازش را خواند . ^{( 1 )}

ابن عساكر اين حديث را به سند ديگري در شرح حال حضرت علي ( عليه السلام ) نيز آورده است ، وعبارت وي شبيه عبارت فوق است . ^{( 2 )}

همچنين شاذان فضلي حديث را به سند خويش از عروة بن عبدالله بن قشير روايت كرده است ، در نقلِ وي حديث اينگونه پايان يافته است :

اسماء مي گويد : خورشيد بازگشت تا آنكه نورش نيمي از خانه را روشن ساخت ، يا اينكه نيمي از اطاقم را روشن ساخت .

اين حديث را سيوطي از وي نقل كرده است . ^{( 3 )}

همچنين حاكم نيشابوري نيز حديث را به سند خويش از علي بن حسن بن حسين ، از فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) روايت نموده ، بنا به نقلِ وي اسماء چنين گفته است :

سرِ پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) بر دامن علي ( عليه السلام ) بود ، او نماز عصر را نخوانده بود و دوست نداشت پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) را حركت دهد مبادا بيدار شود ، اين وضعيّت تا غروب خورشيد ادامه يافت ، ناگهان پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) برخاسته ومتوجّه شد كه علي ( عليه السلام ) نماز عصر را نخوانده است ، رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) از خدا خواست خورشيد را براي علي ( عليه السلام ) برگرداند ، ناگهان خورشيد در حالي كه صدايي از آن شنيده مي شد شروع كرد به بالا آمدن ، به قدري بالا آمد كه وقت نماز عصر رسيد ، علي ( عليه السلام ) نمازش را خواند ، آنگاه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . تاريخ مدينة دمشق ، ج 70 ، ص 36 ، شرح حال فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) .

2 . تاريخ مدينه دمشق ، ج 42 ، ص 314 .

3 . اللآلي المصنوعه ، ج 1 ، ص 338 ـ 339 .

59

خورشيد بار ديگرغروب كرد .

اين حديث را چند تن از نويسندگان از حاكم نيشابوري نقل كرده اند ، يكي از آنها ابوالخير حاكمي طالقاني است  ^{( 1 )} ، محبّ طبري نيز آن را از ابوالخير حاكمي نقل كرده است . ^{( 2 )}

همچنين حمّويي به سند خويش از طريق بيهقي آن را از حاكم نيشابوري نقل كرده است . ^{( 3 )}

جوزقاني  ^{( 4 )} وابن جوزي  ^{( 5 )} ـ دو تن از دانشمندان اهل سنّت ـ نيز اين حديث را به سند خويش از طريق علي بن حسن بن حسين از فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) روايت كرده اند .

عبدالرزّاق بن همّام صنعاني نيز حديث را به طور مختصر روايت كرده است ، وي به سند خويش از طريق فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) اينگونه نقل كرده است :

پيامبر خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) براي علي ( عليه السلام ) دعا كرد تا اينكه خورشيد براي وي بازگشت .

اين حديث را ابوالقاسم حسكاني به سندِ خويش از عبدالرزّاق روايت كرده است ، ابن تيميه  ^{( 6 )} وابن كثير  ^{( 7 )} آن را از كتاب حسكاني نقل كرده اند .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . اربعين منتقي ، ص 111 ـ 112 ، ح 24 ، باب 18 .

2 . الرياض النضرة ، ج 2 ، ص 237 .

3 . فرائد السمطين ، ج 1 ، ص 183 ، ح 146 ، باب 37 .

4 . الأباطيل والمناكير والصحاح والمشاهير ، ص 98 ، ح 155 .

5 . الموضوعات ، ج 1 ، ص 356 .

6 . منهاج السنّة ، ج 8 ، ص 182 .

7 . البداية والنهاية ، ج 6 ، ص 81 .

60

نويسنده ديگري كه حديث را از فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) روايت كرده ، ابن خزيمه است ، وي با سندي كه به علي بن حسن بن حسين مي رسد اين حديث را از فاطمه روايت كرده است .

حديث او را ذهَبي  ^{( 1 )} وعاصمي  ^{( 2 )} نقل كرده اند .

ابن شاهين بغدادي نيز حديث را به سند خويش از فاطمه دختر حضرت علي ( عليه السلام ) روايت كرده است ، حديث او را ابن جوزي  ^{( 3 )} وسيوطي  ^{( 4 )} نقل كرده اند .

باعوني دمشقي نيز حديث را بدون سند از اسماء نقل كرده است . ^{( 5 )}

جلال الدين سيوطي پس از نقل حديث اسماء مي نويسد :

ابن منده وابن شاهين وطبراني با سندهاي متعدّد حديث را از اسماء روايت كرده اند ، برخي از اين سندها صحيح مي باشد . ^{( 6 )}

دانشمند بزرگ شيعه شيخ مفيد در كتاب ارزشمند ارشاد فصل مستقلّي را به حديث ردّالشمس اختصاص داده ، وفشرده روايات را ضمن يك حديث آورده است ، ترجمه نوشتار وي چنين است :

يكي از نشانه هاي آشكار و معجزاتي كه به دست اميرالمؤمنين علي

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . تلخيص كتاب الموضوعات ، ج 1 ، ص 118 .

2 . زين الفتي ، ج 2 ، ص 53 ـ 54 ، ح 332 .

3 . الموضوعات ، ج 1 ، ص 356 .

4 . الخصائص الكبري ، ج 2 ، ص 137 .

5 . جواهر المطالب ، ج 1 ، ص 110 .

6 . الخصائص الكبري ، ج 2 ، ص 137 .

61

ابن ابي طالب ( عليه السلام ) ظاهر شد ، آن چيزي است كه روايات آن به حدّ استفاضه  ^{( 1 )} رسيده وعالمان تاريخ وسيره آن را روايت كرده ، وشاعران به سرودن شعر در باره آن پرداخته اند ، بازگشت خورشيد براي علي ( عليه السلام )  ـ آن هم در دو نوبت ـ است : يكي در زمان رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) ، وديگري پس از وفات پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) .

امّا داستان اوّلين بازگشت خورشيد براي آن حضرت ، آنگونه كه اسماء دختر عميس واُمّ سلمه همسر پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) وجابر بن عبدالله انصاري وابوسعيد خدري به همراه عدّه ديگري از صحابه روايت كرده اند چنين است :

روزي رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) در منزل خويش تشريف داشت و علي ( عليه السلام ) نيز در محضر وي بود ، جبرئيل ( عليه السلام ) نازل شده و به ابلاغ پيام الهي از طريق وحي پرداخت . در همان حال پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) پاي اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) را تكيه گاه خويش ساخت وسر بر آن نهاد ، اين وضعيّت تا غروب ادامه يافت ، به ناچار اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) نماز عصر را در همان حالت نشسته خوانده وركوع وسجود را با اشاره بجاي آورد ، وقتي وحي پايان يافت وپيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به حالت عادي برگشت رو به علي ( عليه السلام ) نموده فرمود : آيا نماز عصرت قضا شده است ؟ علي ( عليه السلام ) عرض كرد : اي رسول خدا ، به علّت وضعيّت خاصّ شما ـ كه در حال دريافت وحي بوديد ـ نتوانستم نمازم را ايستاده بخوانم .

پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) فرمود : دعا كن واز خدا بخواه خورشيد را برايت برگرداند تا نمازت را ايستاده و در وقت مخصوصش بخواني ، چون تو

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . يعني در حدّي است كه مي توان به آنها اعتماد كرد .

62

در حال فرمانبرداري از خدا وپيامبرش بوده اي خداوند دعايت را مستجاب خواهد كرد .

اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) از خدا خواست تا خورشيد را براي وي برگرداند ، خورشيد براي علي ( عليه السلام ) برگردانده شد تا اينكه در موقعيّت وقت نماز عصر قرار گرفت ، علي ( عليه السلام ) نماز عصر را در وقت مخصوصش خواند ، آنگاه بار ديگر خورشيد غروب كرد .

اسماء مي گويد : به خدا سوگند هنگام غروب خورشيد از آن صدايي شبيه صداي كشيده شدن ارّه بر چوب شنيدم . ^{( 1 )}

آنگاه داستان ردّالشمس دوّم را نقل كرده است كه آن را در جاي خودش خواهيم آورد .

علاّمه حلّي ^{( 2 )} ، فضل بن حسن طبرسي ^{( 3 )} و علي بن عيسي اربلي ^{( 4 )} نيز حديث را از افراد فوق نقل كرده اند ، وعبارت آنها مانند عبارت شيخ مفيد است .

قطب راوندي حديث را بدون سند از اسماء روايت كرده است ، در نقل وي اينگونه آمده است :

با پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) در جنگ خيبر  ^{( 5 )} شركت داشتم ، رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم )

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . ارشاد ، ج 1 ، ص 346 ـ 347 .

2 . كشف اليقين ، ص 132 ـ 133 .

3 . اعلام الوري ، ج 1 ، ص 350 .

4 . كشف الغمّه ، ج 1 ، ص 494 .

5 . در عبارت چاپ شده كتاب ، به جاي « خيبر » كلمه « حنين » آمده است ، وشكّي نيست كه كلمه « حنين » تحريف شده « خيبر » مي باشد ، زيرا در كتابت قديم رسم الخطّ اين دو كلمه خيلي بهم نزديك بوده است . نكته اي كه اين سخن را تأييد مي كند اين است كهؤ
أ در ادامه اين حديث از قول اسماء نقل شده كه اين داستان در سرزمين صهباء پيش آمده است ، وهمانگونه كه پيش از اين گفتيم صهباء در مسير مدينه به خيبر واقع شده است نه در مسير مدينه به حنين . به همين جهت كلمه « حنين » را در اين حديث در اين مورد ومورد بعدي به كلمه « خيبر » اصلاح نموديم .

63

علي ( عليه السلام ) را دنبال كاري فرستاد ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) نماز عصر را خواند در حالي كه علي ( عليه السلام ) نماز عصر را نخوانده بود ، پس از بازگشت علي ( عليه السلام ) ، پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) سر بر دامن علي ( عليه السلام ) گذاشت ، اين وضع تا غروب خورشيد ادامه يافت ، وقتي كه حضرت سر از دامن علي ( عليه السلام ) برداشت ، علي ( عليه السلام ) گفت : من نماز عصر را نخوانده ام .

رسول خدا ( صلي الله عليه وآله وسلم ) اينگونه دعا كرد : خدايا ، علي به خاطر پيامبرت اينگونه خود را نگه داشته است ، خورشيد را براي وي برگردان .

اسماء مي گويد : بار ديگر خورشيد طلوع كرده وبالا آمد تا زمين وديوارها را روشن ساخت ، علي ( عليه السلام ) برخاسته نماز عصر را خواند ، آنگاه بار ديگر خورشيد غروب كرد .

اسماء مي گويد : اين داستان در سرزمين صهباء در غزوه خيبر  ^{( 1 )} اتّفاق افتاد ، علي ( عليه السلام ) ابتدا نمازش را با اشاره خوانده بود .

همچنين پيامبر ( صلي الله عليه وآله وسلم ) به علي ( عليه السلام ) فرمود : بار ديگر نيز خورشيد براي تو باز مي گردد ، واين حجّتي است بر مخالفان تو .

آنگاه دو بيت از شعرهاي حسّان بن ثابت در باره اين داستان را آورده كه در جاي خود خواهد آمد . ^{( 2 )}

او اصل داستان را در جاي ديگر نيز روايت كرده ، و در آن آمده

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . به پاورقي پيشين مراجعه شود .

2 . قصص الأنبياء ، ص 289 ؛ والخرائج والجرائح ، ج 2 ، ص 498 ـ 499 ، ح 13 .

64

است : اسماء مي گويد : خورشيد نيمي از مسجد را روشن ساخت . ^{( 1 )}

ابن حجر عسقلاني مي نويسد : طحاوي ، طبراني در المعجم الكبير ، حاكم ، وبيهقي در دلائل حديث را از اسماء روايت كرده اند  ^{( 2 )} .

مفسّر بزرگ شيعه شيخ ابوالفتوح رازي در تفسير آيه 29 سوره مائده پس از روايت بازگشت خورشيد براي حضرت يوشع ( عليه السلام ) وذكر مقدّمه اي در ارتباط با ردّالشمس براي اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) ـ كه در بخش روايت هاي مرسل وسخن بزرگان پيرامون ردّالشمس خواهيم آورد ـ چنين نوشته است :

امّا آنچه مشهور است در اخبار وطوايف روايت كرده اند آن است كه دو بار آفتاب باز آمد براي او ؛ يكبار در حيات رسول ( عليه السلام ) ، ويكبار از پس وفات او .

امّا در حيات او : امّ سلمه روايت كند واسماء بنت عميس وجابر بن عبدالله انصاري وابوسعيد خدري وابوذر الغفاري وعبدالله بن العبّاس وجماعتي بسيار از صحابه رسول ـ صلوات الله عليه ورضي عنهم ـ ، واحاديث ايشان متداخل است ، كه يك روز رسول ( عليه السلام ) اميرالمؤمنين علي ( عليه السلام ) را به مهمّي فرستاده بود ، او به آن مهمّ رفته بود ، رسول ( عليه السلام ) نمازِ ديگر ^{( 3 )} بكرد ، چون اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) باز آمد وبا رسول خدا ( عليه السلام ) مي گفت آنچه در آن كار رفته بود فغشاه الوحي : وحي پيغمبر را فرود آمد ، رسول ( عليه السلام ) تكيه بر اميرالمؤمنين كرد وسر به زانوي او نهاد ، مدّت

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . الخرائج والجرائح ، ج 1 ، ص 52 ـ 53 ، ح 81 .

2 . فتح الباري ، ج 6 ، ص 155 .

3 . نمازِ ديگر نمازِ پس از نمازِ اوّل است ، و در اينجا منظور نماز عصر است كه پس از نماز ظهر خوانده مي شود .

65

دراز شد وآفتاب نزديك به غروب ، اميرالمؤمين ( عليه السلام ) نماز نشسته باِشارت بكرد وآفتاب فرو شد . چون رسول ( عليه السلام ) از غشيه وحي در آمد روي علي ( عليه السلام ) متغيّر ديد ، گفت : يا علي ( عليه السلام ) ، چه رسيد تو را ؟ گفت : خير [ است ] يا رسول الله جز كه نماز ديگر نكرده بودم ، وچون تو را وحي آمد وسر تو بر كنار من بود نخواستم كه تو را بر زمين افكنم ، باِشارت نماز كردم ودلم خوش نيست .

رسول ( عليه السلام ) گفت : دلتنگ مكن كه من دعا كنم تا خداي تعالي آفتاب باز آرد وتو نماز به وقت به شرايط واركان بگذاري .

آنگه دست بر داشت و گفت : « خدايا تو داني كه علي در طاعت تو بود و در طاعت رسول تو ، اللهمّ ردّ عليه الشمس حتّي يصلّي » : بار خدايا آفتاب باز آر تا علي نماز به وقت خود بيارد » .

راوي خبر گويد كه : به آن خدايي كه محمّد را به حقّ به خلقان فرستاد كه ما آفتاب را ديديم كه باز آمد واو را آوازي بود چون آواز دهت دستره  ^{( 1 )} كه در چوب افتد ، وروشنايي آن ديديم بر در وديوار تافته تا اميرالمؤمنين علي ( عليه السلام ) نماز بكرد . چون او سلام نماز داد آفتاب فرو افتاد نه چنانكه به عادت رفتي بل به يك ساعت فرو شد . ^{( 2 )}

آنگاه داستان ردّالشمس دوّم را نقل كرده كه در جاي خود خواهد آمد .

بسياري از روايت هاي اسماء را تقي الدين احمد بن علي مقريزي روايت كرده ، وعبارت وي همانند عبارت هاي گذشته است . ^{( 3 )}

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 . دستره : ارّه دستي ، ارّه كوچك .

2 . روض الجنان ، تفسير آيه 29 سوره مائده .

3 . امتاع الاسماع ، ج 5 ، ص 27 ـ 29 .

 

شادی روح خادم سیدالشهداء کربلایی حاج حسن بهزادنسب صلواتفدائی حضرت مهدی (عج) در یکشنبه بیست و پنجم دی ۱۳۹۰ ساعت 15:28 موضوع | لینک ثابت